Утга зохиолын дээд сургуулийн 4-р дамжаанд “Борхэс ба постмодернизм” гэсэн урсгал курс орсон нь уран зохиолын тухай бодлыг минь үндсээр нь эргүүлээд хаячихаж билээ. Борхэсийг би зүгээр л уншаад өнгөрч болохгүй юм байна гэж сэхээрсэн. Тэр өөрөөсөө өмнөх бүх зохиолчдыг үеийнхээ хүн гэж үзээд зогсохгүй, зохиол бичдэг хэн ч бай Борхэсийн хамтран зохиогч байсан юм. Түүний хувьд хуулбарлах гэх мэтийн ойлголт ерөөсөө байсангүй: учир нь Борхэс тэргүүтний бий болгож буй цоо шинэ утга зохиолд эрт эдүгээ гэх зааг огт байхгүй, тэр ч бүү хэл уламжлалт дүр, өгүүлэмж, зохиомж, дэвшүүлж буй уламжлалт санаа гэхээр зүйл ч үгүй байв. Тэр зохиолдоо бусдын үгийг зүгээр л зээлдээд авчихна, уншиж байгаа номуудаа өөрийн ертөнцийг бүрдүүлэх материал болгочихно. Боловсролтой хүний хувьд үхтлээ нэг хүнд өмчлөгддөг ч юм уу, эс бөгөөс туйлын абсолют санаа гэж огт байхгүй. Бүх хэвшмэл ойлголт текст дээр очоод л утгаа алддаг.

Бурхан минь, энэ бүхнийг ойлгох мөн ч хэцүү байсан даа!

Борхэсийн дараа уран зохиол, сэдэв, агуулга, үзэл санаа гэх мэтийн ойлголт, үйл явдлын өрнөл, дүр, дэвшүүлсэн зарчим, бичлэг зэрэг үгс зүгээр л инээд хүргэх болсон сон. Борхэсийн ертөнцөд уран зохиол биш, ХҮН л гээч гэнэтийн, яаж ч магадгүй нөхөр таарна. Дэндүү хийсвэр, хэтэрхий танил хоёрын зааг дээр зогсоо түүнийг дүр гэж нэрлэх аргагүй. Тэгсэн мөртлөө дуурайх тухай саналтгүй. Хэмингуэйг бол дуурайгаад бичээд байж болох байх. Борхэс огт тийм биш.

Тэгээд уран зохиол гэж юу юм бол оо? гэж би бодсон. 23 настайдаа анх удаа шүү. Хариулт байхгүй асуултуудын нэг хэдий ч, энэ бол ЗОХИОГЧИЙН ӨӨРИЙГӨӨ ИЛЭРХИЙЛЭХ ЗАМ МӨРӨӨС ӨӨР ЮУ Ч БИШ болохыг ухаарч авсан. Ном амьдралтай адилхан болно уу, бусад номын өнгө аясыг давтана уу, тэр ч байтугай хүнд уншигдана уу, бүр дургүйг нь хүргэнэ үү, зохиогчид огт хамаагүй юм. Зохиолч бол текстээсээ илүү түвшний ойлголт биш. Уран зохиол гэдэг өөрөө бие даасан, эгээ л хүн шиг өөрийн гэсэн замналтай БИЕТ АМЬТАН, текстийг нэвтлэн гардаг зохиогч гэж ерөөсөө байх аргагүйг би тэгэхэд ойлгохчмоон болсон юм.

Ийм ойлголтоо бэхжүүлэх гээд Борхэсийн өгүүллэг, эсээнүүдээс уншиж суухад түүний номууд бол ердөө л бусад номуудад зориулсан текстүүд болох нь шууд танигдаад эхэлсэн. Өмнө бичсэн номууддаа, бусдын бичсэн алдартай алдаргүй номуудад л зориулж, Борхэс мянгантаа давтаж, түмэнтээ эшилж, дээр нь өөрийнхөө үзэл бодлыг илэрхийлж, уйгагүй атлаа сэмхэн тайлбарлаж байв. Бас тэр Асэвэдо, Исидоро, Суарэс эд нар цөмөөрөө өвгө дээдсийнх нь нэрс байж таарсан. Амьдрал бол хаос, ертөнц бол ердөө л текст гэж Борхэс биднийг тохуурхаж байв. Энэ тохуурхлаас нь шинэ уран зохиол бий болсон хэрэг. Түүний “Зүүдний ном”-ыг уншиж байхдаа гагц тайлсан зүүднүүд л үнэндээ уран зохиол хэмээн нэрлэгдэх эрхтэйг ухаарах шиг болж билээ.

Аугаа их номон далай дунд өсч, бүх амьдралаа өнгөрөөсөн түүний хувьд номын хөмрөг гэдэг хязгаар эцэсгүй сэтгэлгээнийх нь ширгэшгүй эх ундарга, бас хамтран амьдрагч нь байсан гэдгийг мэдрэхэд сүрдмээр болдог. Залуудаа би Номын сангийн захирал болох сон гэж мөрөөддөг байв, Борхэс шиг л байх гэсэндээ тэр. Одоо ингээд 4-р дамжааны тэр нэг спецкурсыг дурсангаа, хүүрнэл зохиолын төрлөөр 10-аад ном бичиж байж л Борхэсийг сая нэг ойлгохтойгоо болсноо ухаарахуйд, өч төчнөөн ном уншдаг ч уран зохиолыг огт таниагүй хүмүүсийн өхөөрдмөөр мундаг "шүүмжүүд" их л инээдтэй харагдах юм даа...

2015.4.21.